Het kristal van Alderney

In een scheepswrak van een Engels oorlogsschip uit 1592 hebben duikers in het Engels Kanaal een buitengewoon object opgedoken, dat van groot historisch belang is: de legendarische zonnesteen.
Het stuk melkwitte IJslandse calciet, het kristal van Alderney genoemd naar de vindplaats (dichtbij een van de kanaaleilanden), wordt door wetenschappers verondersteld van belang te zijn geweest voor de navigatie op volle zee.
Voordat het kompas werd uitgevonden, moest men bij een bewolkte hemel of bij mist kunnen navigeren en dat was lastig als de zon niet zichtbaar was. De Vikingen en hun opvolgers uit de middeleeuwen gebruikten waarschijnlijk een zonnesteen, waarmee men de positie van de zon toch kon bepalen ondanks het feit dat de zon niet direct zichtbaar was. De steen fungeerde als een soort zonnekompas doordat hij vrij nauwkeurig de richting van de zon kon bepalen. Hij bezat namelijk de natuurlijke eigenschap om het licht te kunnen breken in lichtbundels wanneer je hem in het daglicht hield.
Er bestaat een IJslandse legende over de zonnesteen: de Noorse sage van St. Olaf. Deze 13e-eeuwse legende maakt gewag van de 11e-eeuwse koning Olaf die de zonnesteen gebruikt om de positie van de zon te peilen op een besneeuwde dag. Tot nu toe was er geen bewijs voor dat zo’n zonnesteen ooit had bestaan. Er was nooit een steen aangetroffen in Vikinggraven of gezonken Vikingschepen en was er dus geen hard bewijs die de theorie ondersteunde.
Vikingen stonden bekend als uitstekende navigators op volle zee. Zij deden dat met behulp van de zon, de sterren, de bergen en zelfs door middel van rondtrekkende walvissen. Toch hebben sommigen zich afgevraagd hoe ze in staat waren om de lange stukken open water tussen Groenland, IJsland en Newfoundland te bevaren. Albert Le Floch van de universiteit van Rennes in Frankrijk denkt nu dat het dit stuk calciet is dat hen leidde. Het gebruik kan zijn blijven bestaan tot aan de zestiende eeuw. In die tijd werden op grote schaal magnetische kompassen gebruikt, hoewel ze vaak defect raakten.

De wetenschappelijke wereld blijft evenwel sceptisch aankijken tegen deze vondst van de zonnesteen. De vraag die men stelt is: waarom werden er nooit eerder zonnestenen gevonden? Le Floch verklaart dat doordat dit type calciet erg kwetsbaar is voor zuur, zeezout en warmte. Dit wetende is het extra bijzonder dat de zonnesteen in goede staat is teruggevonden, en dat na een periode van ruim vierhonderd jaar op de bodem van een bremzoute zee te hebben gelegen.

De oudste beeldhouwkunst ter wereld: rijkdom, maar welke?

Ik heb reeds enige tijd geleden een boeiend boek gelezen over de evolutie van het vrouwbeeld in de geschiedenis, van 35.000 jaar tot nu. Het is van de hand van godsdiensthistorica en theologe dr. Annine van der Meer en is getiteld "Van Venus tot Madonna". Ik ben altijd gefascineerd geweest door de prehistorie en sinds dat ik op aarde ben (zo'n vijftig jaar) is er op het gebied van archeologie enorm veel gebeurd, zodat ik af en toe getuige mag zijn van enkele hoogtepunten in die tak van wetenschap. Vooral in Duitsland en Frankrijk komt zo nu en dan wat aan de dag, juist in het kerngebied van de Aurignacie, het tijdperk uit de prehistorie waarin de Cro-Magnonmens leefde, de voorloper van de huidige moderne mens. Het gebied waarin deze oermens in die periode (grofweg 35.000 jaar geleden)leefde strekt zich uit over Midden- en Oost-Europa en een klein stukje Midden-Oosten, maar verandert door migratie in de tijd.

In 2008 werd in de Hohle Fels grot in de Zwabische Jura (Alpen) van Zuidwest Duitsland het tot nog toe oudste voorbeeld gevonden van een vrouwenbeeldje. Het is een uiterst opmerkelijk beeldje, gemaakt uit ivoor van de wolharige mammoet. Het wordt de Venus van Hohle Fels genoemd. Waarom het een "Venus" is, wordt duidelijk bij het zien van de foto: ze heeft enorme borsten, dikke billen en een opvallend grote venusheuvel. Het beeldje is maar ongeveer 2 x 4 cm. groot en heeft geen hoofd. Wat op een klein hoofd lijkt, is een geperforeerd uitsteeksel, prima geschikt om te dienen voor een halssnoer, zodat de "Venus" om de hals gedragen kan worden als amulet.

Sommige archeologen hebben de neiging om alles maar een religieuze betekenis te geven of als er ronde vormen in het spel zijn dat maar gemakshalve uit te leggen als "vruchtbaarheidssymbool" of iets dergelijks. Echt irritant is dat. Het kan ook gewoon een bepaalde uiting zijn van bewondering voor het Rubensmodel van de vrouw.

Dat neemt niet weg (Zeker weten doen we het nooit) dat dit ivoren beeldje inderdaad te maken kan hebben met een vruchtbaarheidsgedachte, maar dat hoeft op zich niet per se te slaan op de mens (vrouw) maar kan net zo goed slaan op een veel algemenere "wens": namelijk voorspoed en rijkdom. 35.000 jaar geleden had rijkdom een andere invulling dan tegenwoordig, al zijn wij zelf niet zo erg veranderd sinds onze Cro-Magnon voorlopers. In oude en vooral slechte tijden zal vooral het vergaren van voldoende voedsel hebben samengehangen met rijkdom, en zal de associatie van dik zijn misschien eerder te maken hebben met 'voedselrijk' (met de nadruk op rijk) dan met 'kinderrijk'?

In later tijden is het beeld van de Venus veranderd, doordat ze naar mijn mening zowel religieuzer als universeler werden, waarschijnlijk omdat maatschappijen langzaamaan minder landbouwgeoriënteerd en complexer werden en zich derhalve meer op een metaniveau konden bezighouden met hun eigen ontwikkeling en organisatie.

Feit blijft, dat de "moderne" mens al zeer vroeg in staat was om zich te uiten en of dit dan een "wens" inhield, seksueel getint was, of religieus was, daarnaar zullen we moeten blijven gissen.

In mijn persoonlijke visie was de Cro-Magnon een mens met weinig zekerheden, omdat hij puur afhankelijk was van moedertje natuur, en die zich dus wel degelijk van een "wens" moest bedienen: een amulet met de magische formule voor een voorspoedig leven, wat dat ook - behalve voldoende voedsel - inhield.

Misschien is dat wel het begin van religie geweest: het snijden van een beeldje als materialisatie van een wensgedachte. In dat verband overlappen kunst en religie elkaar volledig. Dat is een mooi gegeven. Met dank aan die eerste Cro-Magnon.

Doorkijkje in een roestbal

Huidige röntgenscantechnieken hebben het mogelijk gemaakt op een 17e eeuws horloge dat volledig onherkenbaar was omdat het eeuwen op de bodem van de zee had gelegen, tot in detail te reconstrueren. Onderzoekers van de Nationale Musea in het Schotse Edinburgh hebben tot hun verbazing gemerkt dat de roestige bal (zie foto) van binnen puntgaaf is. Het mechaniek en de inscripties van de maker van het horloge zijn prachtig geconserveerd. De gravering laat zien dat ze werd gemaakt door 'Niccholas Higginson of Westminster', een klokkenmaker uit Londen die enkele jaren voor de ondergang van het schip 'The Swan' deze horloges fabriceerde.

Bekijk de scan in 3 D: KLIK HIER

De ontdekking van Eden?

De Hof van Eden is bekend als de plek waar het leven is ontstaan. Geleerden gingen ervan uit dat dit een soort 'collectieve herinnering' was aan een aards paradijs en niet werkelijk heeft bestaan. Zoals het er letterlijk staat in de Bijbel: "In Eden ontspringt de rivier die water geeft aan de tuin; zij splitst zich in vier armen" (Genesis 2:10). Eden, het Hebreeuwse woord voor paradijs, lag volgens de Bijbel tussen de Eufraat en de Tigris en twee andere rivierarmen. Klaus Schmidt, een Duitse archeoloog, denkt dat hij de plek waar hij al 16 jaar opgravingen verricht kan verbinden met het verhaal uit Genesis. Deze plek, Göbekli Tepe, bevindt zich in Koerdisch Turkije, vlakbij de Syrische grens en inderdaad bij de rivieren Tigris en Eufraat. Wat fascinerend is, is de ouderdom van de plek (11.500 jaar v.Chr.)in combinatie met de ontdekkingen die hier zijn gedaan, zoals de oudste tempel ter wereld. Vast staat dat de bewoners voor langere tijd hier zijn gebleven (meer dan 2000 jaar)in een periode die bekend staat als die van jagers-verzamelaars, rondtrekkende stammen dus. Verder trof Schmidt er sculpturen aan die voor deze tijdsperiode uniek zijn. Biologen zijn ervan overtuigd dat de overgang van de jacht naar de landbouw in dit gebied moet hebben plaatsgevonden. Een aards paradijs dus... De theorie lijkt niet onaannemelijk, maar in ieder geval spreekt deze plek tot de verbeelding, voor wetenschappers of gewone stervelingen. We nemen de dichterlijke vrijheden uit Genesis dan maar met een korreltje zout. Wel een prettig idee dat het aards paradijs binnenkort officieel bij Europa hoort (als Turkije tenminste wordt toegelaten, een reden te meer!).

Archeologie in Israël

Een klein berichtje van het ANP: archeologen hebben bij een opgraving een aardewerken vat met inscriptie (waarschijnlijk in het Aramees) opgegraven uit de tijd van Jezus. Menigeen zal zijn schouders ophalen bij zo’n berichtje, maar de vondst is uniek. De inscriptie is cryptisch, zodat specialisten aan de slag gaan om de boodschap te ontcijferen. De bekende Engelse archeoloog Shimon Gibson suggereert dat een dergelijk vat gebruikt zou kunnen zijn door Jezus om zijn handen te wassen. De archeologische site waar de vondst gedaan is, is gesitueerd op of bij de berg Zion waar in de tijd van Jezus een priestergemeenschap leefde.
Gibson (familie van Mel? Die had ook iets met Jezus!)is een expert op het gebied van archeologie van de periode rond de jaartelling. Onlangs verscheen zijn boek ‘The Final Days of Jesus. Archeological Evidence.’ De titel suggereert dat Jezus echt bestaan heeft en dat er zelfs archeologisch bewijs van is, maar dat wordt voor zover ik begrijp in dit boek niet aangetoond. Zijn theorie is dat Jezus een gebedsgenezer was en een alternatieve geneeswijze (avant la lettre) propageerde, waar een grote menigte volgelingen op af kwam. In de ogen van de Romeinse autoriteit zou dit als gevaarlijk zijn bestempeld, waardoor hij zijn activiteiten met de dood moest bekopen.
Archeologie in Israël is in onze moderne tijd een groot probleem. Als je daar namelijk een spade in de grond steekt heb je een grote kans dat je stuit op archeologisch materiaal. Dat is echt lastig als je een weg wilt aanleggen of een huis wilt bouwen. Om je een idee te geven: in de jaren negentig besloot de overheid een autoweg (no. 6) aan te leggen. De archeologen moesten als een bezetene het enorme stuk land verkennen om de graafmachines van de wegenbouwer voor te zijn. Wat bleek? Onder het geplande landstuk van de weg lagen maar liefst 181 archeologische sites!