Macaber en luguber

De oorsprong van het woord macaber is onzeker, maar waarschijnlijk afgeleid van het Arabische woord voor 'graf' of het Hebreeuwse woord dat er op lijkt met een gelijkwaardige betekenis. Het woord luguber is afkomstig van het Latijn (lugere, rouwen). Macabere kunstuitingen zijn niet nieuw. De fascinatie met de dood is van alle eeuwen. In onze tijd is het taboe van macabere kunst nog steeds niet uitgewerkt, getuige een reeks kunstenaars die er bekend mee zijn geworden.
De Engelse kunstenares Jessica Harrison heeft ook een voorkeur voor het macabere. Ze was in het nieuws vanwege de uitgerukte vliegenpootjes die ze gebruikte als valse wimpers in een van haar videokunstwerken. Ook heeft ze kippenpoten gebruikt om er meubeltjes mee te maken. Het is een luguber soort van humor. Ik vind haar kunstwerken wel met aandacht gemaakt, en als ze een statement wil maken is het nu wel overgekomen. Ik zie echter niet een ontwikkeling in haar kunst. En het thema vind ik een beetje ondermaats omdat het niet meer erg schockeert. We zijn aan het macabere gewend geraakt.
Toch kan ik het niet laten om de videoclip hier op mijn site te laten zien, namelijk omdat ik die zeer grappig vind. Waarschijnlijk niet zo bedoeld maar dat is dan jammer.

Mouth Eyes from Jessica Harrison on Vimeo.

In Mexico worden rond de festiviteiten van Día de los Muertos, Dodendag, al eeuwen gevierd met 'dodenbrood' of gebak in de vorm van schedels, en nog meer griezeligheden (zie de foto boven). Dit alles om de dierbare overledenen te herdenken. Deze traditie sluit weer aan bij die van de Mexicaanse indianencultuur waar de fascinatie met de dood ooit religieuze vormen aannam. Ik heb zo'n viering zelf mee mogen maken en er is niets griezeligs aan; het was alleen maar heel knus en intiem. Geen halloweenachtige taferelen dus. Hier te lande kijken mijn dochters en hun leeftijdgenootjes graag naar horrorfilms, in mijn tijd hield ik het bij de onschuldige Addams Family (van striptekenaar Charles Addams) waarbij de zwarte humor overheerst. Zo heeft ieder z'n eigen invulling bij het macabere en het lugubere.

Blauw bloed

Als je blauw bloed hebt, ben je van adel. Deze wijsheid zou zeer goed kunnen slaan op de degenkrab. De degenkrab is een geleedpotig dier dat vooral voorkomt in Mexico en de VS langs de Atlantische kust en in delen van Azië. Het dier voedt zich met wormen en kleine schelpdieren, zoals mosselen. De degenkrab is al 360 miljoen jaar niet veranderd (stabiel type) en hij wordt daarom wel als een levend fossiel beschouwd (ik ook, soms). Je zou verwachten dat het dier tot de kreeftachtigen behoort, maar dat is niet juist. Het is familie van de spin. Aha!
Maar wat is er zo edel aan blauw spinnenbloed? In 1971 ontdekte men dat de degenkrab bestand is tegen de gevaarlijke E.coli bacterie. Nader onderzoek leerde dat dit komt doordat de krab een immuunsysteem heeft dat zich hier tegen kan weren. Een bestanddeel in het bloed van de degenkrab – Limulus Amebocyte Lysate, kortweg LAL – is hier de krachtige antistof, die zowel bacteriën, schimmels als virussen insluit en onschadelijk maakt. De blauwe kleur van het bloed heeft te maken met de stof hemocyanide (een eiwit vergelijkbaar met hemoglobine van de mens) dat geoxideerde koper-ionen bevat. (Leuk weetje voor nerds.) Vanwege de enorme potentie die deze ontdekking had voor de farmaceutische industrie, wordt de krab gevangen en aan de bloedtransfusie gelegd. Volgens schattingen zijn er minstens 250.000 degenkrabben nodig om bloed af te tappen. Daarvan leggen zo’n 20.000 tot 37.500 krabben het loodje. 30% van het bloed wordt afgetapt, waarna de levende exemplaren terug naar open zee gebracht worden. Dat er zo’n massale hoeveelheid krabben dood gaan is een oprechte zorg, daar dit proces zich jaarlijks herhaalt en de voortplantingsdrift van het dier wellicht niet opgewassen is tegen de geldhonger van de farmaceutische industrie. Zeker na de BP-ramp in de golf van Mexico (waar de dieren leven) is het raadzaam dat andere methoden om aan de werkzame stof LAL te komen worden onderzocht. Wetenschappers zijn al bezig om te onderzoeken of LAL kunstmatig aan te maken is. Gelukkig maar. Anders moeten we straks de ganse Koninklijke familie nog vragen om bloed te doneren.

Hallo Halloween!

Gisteren waren overal mensen met heksenhoedjes en pompoenmutsen te zien op straat en in de bars en cafés van ons dorp. Halloween is een trend geworden, zeker in de horeca. In deze economisch minder goede tijd is dat niet zo vreemd. Het Ierse bier (met de toepasselijke naam ‘stout’) paste er uitstekend bij. Wat is Halloween eigenlijk? Een heksenfeest?
Halloween werd in de voorchristelijke tijd door de Britse Kelten gevierd. Deze Keltische erfenis is de reden dat het feest nu nog voornamelijk in de Engelstalige landen gevierd wordt. Halloween heet zo omdat hallow ‘heilige’ betekent, eigenlijk ‘all Hallow’s eve’, aller heiligen avond, ofwel de avond voor Allerheiligen, de katholieke feestdag viel samen met de Keltische oudejaarsavond van de 1e november. Dit was de dag dat de oogst binnen was, dus tijd voor een feestje. Voor de Kelten was het de dag dat de geesten van de overleden voorvaderen wakker werden en op het vele voedsel afkwamen van de oogst, dat zij voor de ingang van hun woning legden, en daarom droeg men maskers om de boze geesten te verjagen.
In 2000 heb ik dit feest meegemaakt in Juchitán, Mexico. Het was een van de meest memorabele en bijzondere ervaringen uit mijn leven. Halloween daar is niet een feest met maskers, maar één waarbij je thuis uitgenodigd wordt, ook al ben je vreemdeling. Overal worden bezoekjes gebracht aan huizen en de gasten worden getrakteerd op lekkere hapjes en drankjes. In de kamer hebben ze een trapsgewijs altaar met kaarsjes , bloemen en portretten van de overleden familieleden. De voorvaderen worden geëerd. Juchitán is een stadje met een hoog percentage aan indianen van de Zapotekenstam. De vrouwen zijn er oogverblindend mooi, zowel lichamelijk als in hun klederdracht en zij stralen een enorm indrukwekkende trots uit. Alsof iedere vrouw daar van adel is. De mannen daar serveren de gasten, spelen de gitaar, nodigen iedereen uit.

De volgende dag heet Allerzielen, en op die dag gaat iedereen naar de begraafplaats om de graven schoon te boenen met water en bezem, en om er verse bloemen neer te leggen, die werkelijk in gigantische hoeveelheden worden aangevoerd. Nooit heb ik zo’n prachtige, feestelijke begraafplaats gezien als daar in Juchitán. Leven en dood horen bij elkaar, en dat hoort men te vieren op Halloween.