Fayoum: naturalistische portretten uit de Egyptische oudheid

William Flinders Petrie (1853-1942) was een Britse archeoloog en egyptoloog die in de negentiende eeuw belangrijke opgravingen deed in Egypte. In de plaats Fayoum was hij de ontdekker van een begraafplaats uit de eerste tot de derde eeuw na Christus, waar hij een grote hoeveelheid sarcofagen aantrof. Deze sarcofagen bevatten soms een in doeken gewikkeld realistisch portret van de overledene (1 of 2% van de gevonden sarcofagen). Uit onderzoek blijkt, dat deze werden geschilderd met een wastechniek, encaustiek genoemd. Daarbij smolt men bijenwas en vermengde deze substantie met o.a. pigmenten en hars.
Deze 1000 jaar oude techniek zorgde ervoor dat de pigmenten goed werden geconserveerd. Hierdoor zijn zij tot op de dag van vandaag nog steeds te bewonderen. De afgebeelde overledenen waren waarschijnlijk niet onbemiddeld en hadden behoord tot de militaire klasse, waren ambtenaren geweest of hadden een religieus ambt bekleed. Hoewel hun kleding de Romeinse mode van die tijd volgde, was hun achtergrond gemixt: zowel Romeinse, Egyptische als Griekse namen komen voor op hun sarcofagen. De meeste Fayoum-portretten laten de overledene zien op jonge leeftijd. Men vermoedde aanvankelijk dat de portretten al werden gemaakt tijdens hun leven en in hun huis neergezet, ongeveer zoals wij foto’s aan de muur hangen. Dit was wel gebruikelijk in de Griekse traditie, maar wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat men de portretten pas schilderde op het moment dat de sarcofaag werd vervaardigd. De relatieve jonge leeftijd kan duiden op de lage levensverwachting uit die tijd. Het kan echter ook een flatteuze weergave zijn van de overledene tijdens zijn of haar leven.

Portret van een vrouw uit de tweede eeuw (Louvre, Parijs)

De Fayoum-portretten zijn van een enorme kunsthistorische waarde. Helaas is de verzameling gevonden portretten over de wereld verspreid, zodat een compleet overzicht ontbreekt. Maar het is fascinerend om ze eens naast elkaar te leggen en een kijkje in de Oudheid te nemen.
Op Youtube heb ik een filmpje kunnen vinden, die een aantal van die portretten de revue laat passeren. De bijpassende achtergrondtune is een reconstructie van de (religieuze?) muziek zoals die volgens een Spaanse musicoloog (Rafael Pérez Arroyo) moet hebben geklonken in de Egyptische Oudheid.

In één woord: prachtig!

Veel is lekker - lekker onrechtvaardig

Veelwijverij heeft een zekere glamour. Dat geldt ook voor Hugh Hefner, de man achter Playboy. Ik voel me bij deze foto ongemakkelijk, en als vrouw zal dat misschien nog meer het geval zijn. Nee, Hefner is niet polygaam, dat mag niet in de VS. Anders zou hij het zeker zijn geweest. Is het nu werkelijk een probleem om meer vrouwen tegelijk te huwen? Dit klinkt wel verdacht uit de mond van iemand die volledig monogaam is, maar waarom zou polygamie verwerpelijk zijn? Dat het fenomeen niet veel voorkomt in onze maatschappij wil niet zeggen dat het dan ook gelijk verachtelijk is. Het is duur, dat zeker, en de meeste Europese c.q. Westerse landen verbieden het, bovendien is het in christelijke samenlevingen uit den boze. Dat is echter nog geen reden genoeg om de vrijheid van een huwelijkskeuze te beperken. Idealiter zou elk mens namelijk zelf in alle vrijheid moeten bepalen met wie hij of zij samen leeft en kinderen krijgt. Vreemdgaan is pas hypocriet en dat gebeurt veel, men zegt zelfs dat 1 op de 3 mensen dat doet in onze samenleving. Als het echt een houden-van is, kan je net zo goed samenwonen met meerdere partners. Niet alleen was het in de oudheid bijna overal toegestaan om meer vrouwen te hebben, ook nu nog is er in 850 van de 1170 samenlevingen sprake van polygamie. Meestal gaat het dan om één man met meerdere vrouwen. Alleen in Azië zijn voorzover ik weet samenlevingen waarbij vrouwen met meerdere mannen zijn getrouwd (polyandrie).
Dat vind ik een groot nadeel: de vrouw is toch wel wat in een nederige positie als het om polygamie gaat, althans als ik afga op de voorbeelden uit Afrika en de islamitische wereld. Indien de vrouwen uit die huwelijken gelijkwaardig zouden zijn aan de mannen, dus als de keuze ook werkelijk evenwichtig is, dan is er in mijn beleving weinig op tegen. In principe kan dan het VN-verdrag over huwelijksvrijheid uit 1962 en het VN-verdrag (BuPo) uit 1966 gehandhaafd blijven.
In mijn ogen verdwijnt de statuspositie van veelwijverij zodra er een economisch en sociaal evenwicht heerst en mensen individueel kunnen bepalen hoe zij hun leven leiden. Dat is voorlopig in de wereld nog niet aan de orde. Er is nog veel onevenwichtigs.
Voor mij zou het in praktische zin niet gemakkelijk zijn om mijn aandacht tussen twee of meer vrouwen te moeten verdelen en voor die vrouwen zou het nog veel lastiger zijn: hoe kom je aan je trekken? Hoe je ook denkt in ethisch moreel opzicht: dat gebrek aan evenwicht tussen man en vrouw is waarom een polygaam huwelijk in mijn ogen niet rechtvaardig is. Hoe kan je over vrijheid denken als je in een onevenwichtige situatie verkeert? Is een vrijwillige onevenwichtigheid (in een huwelijk) wel vrijwillig? Mijn antwoord is: in theorie is er niets mis met polygamie alleen is het een vrijbrief voor de superioriteit van de man ten opzichte van de vrouw. Immers, iedereen heeft zijn eigen verantwoordelijkheid ten opzichte van verbintenissen maar de vrouw is altijd een slag achtergesteld in haar positie ten opzichte van de man. Daarom is het maar goed dat in ons land polygamie verboden is. Dat laat onverlet, dat het vrijwillig samenleven met meerdere personen soms ook voorstelbaar is, zoals in de situatie van de hippie kunstenaar Anton Heyboer. Toch een stille wens van elke man, die diep in onze genen zit? Beschaving is een dun laagje, zegt men. Het is dus oppassen geblazen, maar goed dat polygamie in de wet verboden is (art. 237 Wetboek van Strafrecht). Want beschaving, dat is iets waar we heel, heel zuinig op moeten zijn.



Onze eigen Anton Heyboer uit Den Ilp had er vijf, één meer, maar hij was waarschijnlijk niet zo sterk als de Egyptenaar die een munt met zijn vingers doormidden kan scheuren. 'De hulk uit Egypte' wordt hij genoemd. Hij is een ongelooflijke 28 keer getrouwd, in 2007 had hij 35 zoons en dochters. Zijn kracht zou te vergelijken met 260 PK, gelijk aan zo'n 30.000 man. Die kracht zet hij om viriliteit: hij zegt dat hij 15 keer per dag seks heeft met zijn 4 vrouwen. En die Egyptenaar maar zeggen dat hij het van de Almachtige heeft gekregen, terwijl zijn vrouwen hem voeden met gesmolten boter en rauw schapenvlees. Ik wist niet dat dit het Egyptische equivalent voor viagra was. Hij heeft niet eens een baan, dus hoe kan hij nu geld verdienen om zijn vrouwen en het leger kinderen te onderhouden? Men heeft nooit begrepen hoe die enorme piramides konden worden gebouwd. Dat begrijpen we nu wel,toch?

Het geheim van de piramides

Onze eigen Anton Heyboer uit Den Ilp had er vijf, één meer, maar hij was waarschijnlijk niet zo sterk als de Egyptenaar die een munt met zijn vingers doormidden kan scheuren. 'De hulk uit Egypte' wordt hij genoemd, deze krachtpatser. Hij is een ongelooflijke 28 keer getrouwd (zegt veel over zijn krachten), en in 2007 had hij daarmee 35 zoons en dochters op zijn naam staan. Zijn kracht zou te vergelijken zijn met 260 PK, gelijk aan zo'n 30.000 man. Die kracht zet hij om in viriliteit: hij zegt dat hij 15 keer per dag seks heeft met zijn 4 vrouwen. En die Egyptenaar maar beweren dat hij die gave van de Almachtige heeft gekregen... terwijl zijn vrouwen hem voeden met gesmolten boter en rauw schapenvlees (Wist niet dat dit het Egyptische equivalent voor viagra was.) Men heeft nooit begrepen hoe die enorme piramides konden worden gebouwd. Dat begrijp je nu wel, met gesmolten boter en rauw schapenvlees dus!


Egyptian HULK - More free videos are here

Kunst of echt oud?

Met verbazing las ik een artikel in NWT (Natuur Wetenschap & Techniek) van Marcel Hulspas, waarin hij een theorie aanhaalt van de Zwitserse kunsthistoricus Henri Stierlin. Deze beweert dat sommige kunstwerken die als authentiek Egyptisch of Grieks bekend staan, in werkelijkheid zijn gefabriceerd door kunstenaars in opdracht van egyptologen en archeologen. Deze wilden oude kunst reconstrueren maar vervielen in een eigen interpretatie.

1. Zo zou de buste van Nefertiti (vrouw van farao Achnaton)in stijl te zeer afwijken van wat gebruikelijk was in Egypte. Haar schouders hangen af, bijvoorbeeld. Stierlin vindt de buste 'typisch Art Nouveau'.

2. De schilderingen in het paleis te Knossos op Kreta zijn het werk van ene Piet de Jong, een Nederlander, en zijn niet echt aangetroffen op de muren, maar fantasie, gebaseerd op piepkleine stukjes gevonden aardewerk.

3. Het paleis van Koning Minos, zoals dat wordt genoemd, was in werkelijkheid een ruïne. De reconstructie is van beton, op basis van: niets...?

4. Er zijn 13 beeldjes van vrouwenfiguren, die als 'slangengodinnen' worden betiteld. De Britse archeoloog Arthur Evans heeft zich laten inspireren door deze beeldjes en baseerde er zijn theorie op van de Minoïsche religie. Volgens Hulspas zijn ze allemaal nep.

Goed, er kan misschien wel enige fantasie aan te pas zijn gekomen aan het begin van de twintigste eeuw bij het reconstrueren van het paleis van Knossos. De schilderingen op de gereconstrueerde muren incluis. Nefertiti's buste is misschien in de Art Nouveau-tijd gerestaureerd zonder vakkundige studie zoals dat tegenwoordig gebeurt. En dat de restaurateurs hun inspiratie haalden uit het modeblad Vogue is misschien wel denkbaar, maar dat zegt niets over authenticiteit van het object zelf. Die slangenbeeldjes, die lijken mij wél echt. Dat Arthur Evans een theorie had over de Minoïsche beschaving is bekend, en dat hij daarbij niet zo wetenschappelijk te werk ging, is alleszins mogelijk. Maar dat wil niet zeggen dat de beeldjes fabricages zijn van pottenbakkers uit de vorige eeuw. Dat lijkt me wat te ver gezocht. Bovendien is dat tegenwoordig eenvoudig vast te stellen door middel van wetenschappelijke dateringsmethoden.

Jammer, dat Hulspas zijn bronnen niet prijsgeeft. Ik ben zeer benieuwd of ik deze theorie over 'gefabriceerde' oude kunst uit musea nog ergens anders kan lezen. Interessant is de theorie wel als zij echt waar is. Dat zou betekenen dat we al jaren voor de gek zijn gehouden, de wetenschappelijke wereld van archeologen incluis.

Rafael Pérez Arroyo

Ik had nog nooit van deze man gehoord, maar Rafael Pérez Arroyo is een Madrileense musicoloog die een diepgaande studie heeft gemaakt van Spaanse antieke muziekinstrumenten, maar ook - nog indrukwekkender - oud-Egyptische. Sommige instrumenten die zijn opgegraven zijn compleet nagebouwd, en de muziek is voorzover dat mogelijk was gereconstrueerd. Dit heeft geresulteerd in cd's met oud-Egyptische muziek, die mijns inziens lijkt op oude kerkzangen uit de tijd van Hildegard von Bingen.(Zij was de eerste componiste uit de geschiedenis van de klassieke muziek die bij naam bekend is.)

De muziek is zeer prachtig, mystiek meditatief, ontroerend en roept werkelijk op tot beelden uit het oude Egypte van de farao's. Op Youtube kun je een filmpje bekijken met de muziek van Pérez Arroyo (hieronder). Informatie in het Engels over de totstandkoming van de replica's van de muziekinstrumenten vind je hier: KLIK HIER.